Choroba Osgooda-Schlattera jest apofizopatią trakcyjną guzowatości piszczeli, czyli przeciążeniowym stanem zapalnym miejsca, w którym więzadło rzepki przyczepia się do kości. Dotyczy 9,8% nastolatków w wieku 12 do 15 lat, a u młodych sportowców regularne uprawianie sportu niemal dwukrotnie zwiększa prawdopodobieństwo jej wystąpienia. Ból może nasilać się podczas biegania i skoków, jednak objawy zwykle ustępują samoistnie po zakończeniu wzrostu, choć u części osób mogą się utrzymywać.
W artykule dowiesz się:
Czym jest choroba Osgooda-Schlattera i kogo dotyczy?
To przeciążeniowy stan w miejscu, w którym więzadło rzepki przyczepia się do guzowatości kości piszczelowej, tuż pod kolanem. Nie jest to uraz, tylko skutek powtarzalnego pociągania tego przyczepu w okresie, gdy kość jeszcze rośnie.
W literaturze medycznej spotyka się też nazwę „jałowa martwica guzowatości piszczeli”. Określenie to opisuje proces związany z dojrzewaniem układu ruchu, a nie zakażenie kości. Podczas wzrostu powtarzalne pociąganie więzadła rzepki drażni niedojrzałą płytkę wzrostową w okolicy guzowatości piszczeli, dlatego schorzenie zalicza się do zespołów przeciążeniowych kolana.
W przywołanym badaniu problem częściej występował u chłopców niż u dziewcząt (11,0% wobec 8,3%), a regularne uprawianie sportu okazało się czynnikiem istotnie związanym z występowaniem zespołu. Nie oznacza to, że choroba rozwinie się u każdego młodego sportowca, lecz obciążenia treningowe mają w tej grupie znaczenie.
Choroba Osgooda-Schlattera rozwija się najczęściej między 8. a 15. rokiem życia, w okresie szybkiego wzrostu. U chłopców nasilenie dolegliwości częściej przypada na 13. i 14. rok życia, a u dziewcząt na 11. i 12. rok życia, gdy skok wzrostowy zwykle występuje wcześniej.
Objawy: jak rozpoznać chorobę Osgooda-Schlattera i odróżnić ją od kolana skoczka?
W chorobie Osgooda-Schlattera głównym objawem jest ból w okolicy guzowatości piszczeli. Zwykle nasila się przy bieganiu, skokach, klękaniu, wchodzeniu po schodach i przysiadach; podczas treningu albo po nim dziecko może też utykać.
W tym miejscu często pojawia się wyczuwalne lub widoczne guzowate zgrubienie poniżej kolana. Guzowatość bywa tkliwa przy dotyku, obrzęknięta i zaczerwieniona, a skóra nad nią może być cieplejsza. U części pacjentów dolegliwości dotyczą obu kolan, choć ich nasilenie nie musi być takie samo.
Lekarze opisują nasilenie objawów w trzech stopniach. Taka ocena pomaga ustalić, jak mocno ograniczyć obciążenia i jak prowadzić rehabilitację.
- I stopień. Ból utrzymuje się do 24 godzin po wysiłku fizycznym
- II stopień. Ból występuje w trakcie i po aktywności, ale ustępuje w ciągu 24 godzin
- III stopień. Ból jest ciągły i ogranicza sport oraz codzienne czynności
Im wyższy stopień, tym większa potrzeba modyfikacji aktywności i intensywniejsza rehabilitacja. Podobne dolegliwości mogą dawać też kolano skoczka, tendinopatia rzepki czy choroba Sindinga-Larsena-Johanssona, dlatego utrzymującego się bólu w przedniej części kolana nie należy oceniać wyłącznie po wyglądzie zgrubienia.
Dlaczego choroba pojawia się u młodych sportowców?
Choroba Osgooda-Schlattera rozwija się przez powtarzalne przeciążenie więzadła rzepki w okresie intensywnego wzrostu, szczególnie w piłce nożnej, koszykówce i lekkoatletyce. Podczas biegania, sprintów i skoków więzadło rzepki wielokrotnie pociąga za guzowatość piszczeli, której okolica wzrostowa nie jest jeszcze w pełni dojrzała i jest bardziej podatna na mikrourazy.
Znaczenie ma również napięcie mięśni wokół kolana. Skrócony mięsień czworogłowy uda może zwiększać napięcie w obrębie mechanizmu wyprostnego kolana i nasilać pociąganie guzowatości piszczeli. Problem ma charakter przeciążeniowy i zwykle nie wynika z jednego źle wykonanego treningu.
Ryzyko rośnie w dyscyplinach, w których często powtarzają się skoki, gwałtowne hamowanie i sprinty, takich jak:
- piłka nożna, koszykówka i lekkoatletyka
- siatkówka oraz piłka ręczna
- gimnastyka, sporty walki i taniec
Podobne obciążenia mogą występować także w innych aktywnościach ruchowych.
Najczęściej problem pojawia się w okresie szybkiego wzrostu w dojrzewaniu, gdy kości wydłużają się szybciej, niż mięśnie i ścięgna zdążą dostosować swoją elastyczność. Częściej dotyczy chłopców, a znaczenie mogą mieć także predyspozycje genetyczne i występowanie podobnych problemów w rodzinie. Sport nie jest tu jedyną przyczyną. O przeciążeniu decyduje połączenie intensywności treningów, tempa wzrostu i indywidualnej budowy aparatu ruchu.
Diagnostyka choroby Osgooda-Schlattera a zespół bólu przedniej części kolana
Chorobę Osgooda-Schlattera ortopeda rozpoznaje przede wszystkim na podstawie badania klinicznego, w tym oceny tkliwości guzowatości piszczeli. USG kolana może potwierdzić cechy stanu zapalnego i pomóc ocenić więzadło rzepki.
Lekarz analizuje lokalizację bólu, zakres ruchu w kolanie oraz siłę mięśni. U aktywnego sportowo nastolatka ból pod rzepką połączony z bolesnością guzowatości piszczeli często daje obraz wystarczający do postawienia rozpoznania. Badanie jest nieinwazyjne i zwykle nie wymaga od razu wykonywania wielu testów obrazowych.
RTG zleca się głównie wtedy, gdy trzeba wykluczyć inne przyczyny bólu kolana. W typowych przypadkach obrazowanie ma charakter pomocniczy i nie stanowi warunku rozpoznania choroby.
Leczenie choroby Osgooda-Schlattera: jak opanować objawy
Choroba Osgooda-Schlattera zwykle ustępuje po zakończeniu wzrostu, a leczenie skupia się na opanowaniu bólu i utrzymaniu aktywności na bezpiecznym poziomie. Podstawą są modyfikacja treningu oraz rehabilitacja rozciągająca i wzmacniająca, a nie całkowita rezygnacja ze sportu.
Modyfikacja treningu i aktywności fizycznej
Celem nie jest zakaz uprawiania sportu, lecz ograniczenie ruchów, które wyraźnie nasilają dolegliwości w okolicy guzowatości piszczeli. W ostrzejszym okresie czasem trzeba zrobić przerwę od treningów, a następnie wracać do obciążeń stopniowo, obserwując reakcję kolana.
Najczęściej ogranicza się przede wszystkim:
- skoki i lądowania, zwłaszcza wykonywane wielokrotnie podczas jednego treningu
- sprinty, gwałtowne zmiany kierunku oraz intensywne bieganie
- głębokie przysiady i ćwiczenia silnie obciążające więzadło rzepki
Podstawę rehabilitacji stanowią ćwiczenia rozciągające i wzmacniające mięśnie uda. Fizjoterapeuta dobiera je do aktualnego bólu, zakresu ruchu oraz sportu uprawianego przez młodego zawodnika. Pomocna bywa także terapia manualna, gdy napięcie tkanek wokół kolana utrudnia wykonywanie ćwiczeń lub zwiększa dyskomfort.
Metody wspomagające: okłady, leki, orteza
Metody łagodzące objawy mają wspierać zmianę obciążeń, a nie ją zastępować. Jeśli trening nadal regularnie prowokuje silny ból, sam lód, opaska czy lek nie usuną przyczyny przeciążenia treningowego.
W zależności od nasilenia dolegliwości lekarz lub fizjoterapeuta mogą zalecić m.in.:
- okłady z lodu po aktywności, które mogą łagodzić ból i obrzęk
- żele przeciwzapalne, a przy silniejszych dolegliwościach także leki doustne, stosowane zgodnie z zaleceniem lekarza
- opaskę podrzepkową, która może zmniejszać obciążenie trakcyjne w miejscu przyczepu więzadła rzepki
- ortezę, a w sytuacjach wymagających czasowego unieruchomienia także łuskę gipsową
Inne metody fizykoterapii należy rozważać indywidualnie, po ocenie lekarza lub fizjoterapeuty.
Kiedy rozważyć leczenie operacyjne?
Operacja w zespole Osgooda-Schlattera jest rzadko potrzebna. Rozważa się ją przede wszystkim wtedy, gdy po zakończeniu wzrostu utrzymują się dolegliwości związane z drażniącym fragmentem kostnym w okolicy guzowatości piszczeli.
U części pacjentów ból może utrzymywać się także w dorosłości. Nie oznacza to automatycznie potrzeby zabiegu. Decyzję podejmuje ortopeda po ocenie przyczyny dolegliwości i efektów leczenia zachowawczego.
W Fitmedica w Warszawie młody zawodnik może w jednym miejscu przejść konsultację ortopedyczną, badanie USG narządu ruchu i rehabilitację.
Ile trwa choroba Osgooda-Schlattera i jakie są rokowania?
Choroba Osgooda-Schlattera zwykle powoduje objawy przez kilka miesięcy do 2 lat. Dolegliwości najczęściej ustępują samoistnie około 14. roku życia u dziewcząt i 16. roku życia u chłopców, gdy kończy się wzrost. Tempo poprawy zależy m.in. od nasilenia przeciążenia treningowego i stosowania się do zaleceń.
Rokowania są na ogół dobre. Po ustąpieniu objawów większość osób może wrócić do zwykłych obciążeń treningowych bez istotnych ograniczeń funkcji kolana. U części pacjentów pozostaje niewielkie uwypuklenie w okolicy guzowatości piszczeli. Zwykle ma ono charakter kosmetyczny i nie wpływa na pracę stawu ani sprawność.
U około 10% pacjentów ból lub tkliwość mogą utrzymywać się również w dorosłości. Przy nawracających dolegliwościach wskazana jest ponowna ocena ortopedyczna, aby odróżnić je od innych przyczyn bólu przedniej części kolana.
- , Osgood-Schlatter Disease, StatPearls, NCBI Bookshelf, StatPearls Publishing, aktualizacja 2023, NBK441995
- , Prevalence and Associated Factors of Osgood-Schlatter Syndrome in a Population-Based Sample of Brazilian Adolescents, The American Journal of Sports Medicine, 2011; 39(2): 415-420
- , The Etiology and Risk Factors of Osgood-Schlatter Disease: A Systematic Review, Children (Basel), 2022; 9(6): 826
- , Osgood-Schlatter Disease: Appearance, Diagnosis and Treatment. A Narrative Review, Healthcare (Basel), 2022; 10(6): 1011
- , Apophysitis of the Tibial Tuberosity (Osgood-Schlatter Disease): A Review, Cureus, 2016; 8(9): e780
Podstawą jest modyfikacja aktywności sportowej, zwłaszcza zmniejszenie liczby skoków i sprintów, oraz rehabilitacja obejmująca ćwiczenia rozciągające i wzmacniające mięśnie uda. Wspomagająco stosuje się okłady z lodu, leki przeciwzapalne i opaskę podrzepkową. Dolegliwości zwykle ustępują samoistnie po zakończeniu wzrostu.
Objawy mogą utrzymywać się od kilku miesięcy do 2 lat i zwykle ustępują całkowicie około 14. roku życia u dziewcząt oraz 16. roku życia u chłopców, gdy zamyka się płytka wzrostowa. U około 10% pacjentów dolegliwości trwają dłużej, ale nie oznacza to poważnego problemu zdrowotnego.
Zwykle nie powoduje trwałych ograniczeń sprawności ani niepełnosprawności, choć u części osób dolegliwości utrzymują się dłużej. Po zakończeniu wzrostu objawy zwykle ustępują, a pacjent może wrócić do normalnych obciążeń treningowych. U części osób pozostaje niewielkie uwypuklenie guzowatości piszczeli, ale jest to zmiana kosmetyczna bez wpływu na funkcję.
W literaturze medycznej spotyka się określenie „jałowa martwica guzowatości piszczeli”, ale jest to nazwa historyczna. Nie oznacza zakażenia kości ani martwicy wymagającej pilnego leczenia operacyjnego. Współcześnie stosuje się termin apofizopatia trakcyjna, czyli odwracalny stan zapalny miejsca przyczepu więzadła rzepki, który ustępuje po zakończeniu wzrostu.
