Współcześnie coraz więcej osób zmaga się z zaburzeniami lękowymi. Objawy tych zaburzeń mogą być niespecyficzne, dlatego bywają mylone z innymi schorzeniami. Kiedy możemy mówić o zaburzeniach lękowych, jakie symptomy mogą na nie wskazywać i gdzie zgłosić się po pomoc?
W artykule dowiesz się:
Zaburzenia lękowe – co to właściwie oznacza?
Zaburzenia lękowe to grupa zaburzeń psychicznych, których wspólną cechą jest nadmierne i nieadekwatne do sytuacji odczuwanie lęku lub niepokoju. Bardzo ważny jest fakt, że reakcja ta jest nieproporcjonalna (zbyt duża) lub całkowicie niezwiązana z obiektywnym niebezpieczeństwem.
Nie ignoruj objawów. Skonsultuj się ze specjalistą i zadbaj o swoje zdrowie psychiczne. Leczenie naprawdę działa.
Zaburzenia lękowe to grupa różnych zaburzeń, takich jak:
- Zespół lęku uogólnionego (GAD) – długotrwały, przewlekły lęk dotyczący różnych aspektów życia, często bez konkretnego bodźca, tzw. lęk nieokreślony.
- Zespół lęku napadowego – ataki panicznego lęku wywołane konkretnymi sytuacjami lub pojawiające się samoistnie. Mają nagły i intensywny charakter, pojawiają się epizodycznie.
- Fobie – nieracjonalny lęk wobec konkretnych przedmiotów, sytuacji, zwierząt lub osób. Przykłady to fobia społeczna (zespół lęku społecznego) czy arachnofobia (lęk przed pająkami). Często prowadzą do unikania sytuacji, które wywołują lęk.
- Zaburzenia obsesyjno-kompulsywne (potocznie nerwica natręctw) – występowanie obsesyjnych myśli i powtarzalnych, kompulsywnych zachowań, np. lęk przed chorobą i obsesyjne mycie rąk lub wielokrotne sprawdzanie, czy urządzenia AGD zostały wyłączone (źródłem takich zachowań może być lęk i/lub chęć redukcji napięcia przez swoiste rytuały).
Niezależnie od bodźca, który wywołuje objawy, przez zaburzenia lękowe rozumiemy chroniczny (lub nawracający) stan napięcia, który wykracza poza zwykły stres i negatywnie wpływa na codzienne funkcjonowanie dotkniętej nimi osoby.
Zaburzenia lękowe – przykładowe objawy
Objawy zaburzeń lękowych są kwestią indywidualną – u każdego pacjenta schorzenie może objawiać się inaczej. Obejmują zarówno aspekty psychiczne (np. trudny do opanowania lęk) jak i somatyczne (np. zaburzenia rytmu serca).
Częste objawy zaburzeń lękowych to:
- uczucie napięcia lub niepokoju,
- trudność w utrzymaniu koncentracji,
- niezdolność do racjonalnej oceny sytuacji, uczucie bezradności,
- zamrożenie reakcji, niezdolność do podjęcia działania,
- drażliwość, nerwowość, nieproporcjonalne reakcje,
- kołatanie serca, uczucie ucisku w klatce piersiowej, duszności,
- ataki silnej paniki,
- potliwość, dreszcze, uderzenia gorąca,
- zaburzenia snu (bezsenność lub nadmierna senność),
- inne objawy somatyczne, na przykład ze strony układu pokarmowego (biegunki, bóle brzucha, choroby jelit), nerwowego (bóle głowy, mrowienia) i inne.
Diagnostyka zaburzeń lękowych
Pierwszym krokiem w diagnostyce zaburzeń lękowych jest wizyta w poradni psychologicznej (u psychologa) lub w poradni zdrowia psychicznego (u psychiatry). W rozpoznaniu zaburzeń może pomóc psycholog, jednak formalną diagnozę – oraz ewentualne leczenie farmakologiczne – przeprowadza psychiatra.
Ważnym elementem diagnozy jest wywiad kliniczny (rozmowa ze specjalistą, analiza objawów) oraz obserwacja i ocena zachowań pacjenta. Specjaliści mogą zastosować kwestionariusze oceny lęku, które pomogą określić natężenie objawów. Bardzo ważne jest, aby diagnoza została postawiona przez specjalistę (nie należy samodzielnie stawiać diagnozy na podstawie tego rodzaju kwestionariuszy).
Czy zaburzenia lękowe są dziedziczne?
Przyczyny pojawienia się zaburzeń lękowych nie są do końca poznane (prawdopodobnie są wieloczynnikowe). Uważa się, że do powstania zaburzeń przyczyniają się czynniki środowiskowe (sytuacja życiowa, umiejętność radzenia sobie z problemami, ekspozycja na stres). Jednak u osób z predyspozycjami genetycznymi, czynniki środowiskowe mogą wywołać zaburzenia lękowe szybciej lub mogą one być bardziej nasilone.
Tym samym skłonność do nadmiernego reagowania lękiem może mieć komponent genetyczny, choć ważną rolę odgrywają czynniki zewnętrzne, w tym sposób wychowania czy doświadczenia życiowe. Warto też pamiętać, że doświadczenie sytuacji traumatycznej może wywołać zaburzenia lękowe, niezależnie od ewentualnych predyspozycji genetycznych.
Leczenie zaburzeń lękowych
Podobnie jak w przypadku wielu zaburzeń psychicznych, stosuje się dwie drogi terapii – psychoterapię i/lub leczenie farmakologiczne. U wielu pacjentów dobre efekty przynosi jednoczesne zastosowanie obu metod, choć każda sytuacja jest indywidualna. Niekiedy wystarczy psychoterapia, w przypadku gdy objawy istotnie obniżają jakość życia pacjenta, psychiatra może włączyć leczenie farmakologiczne.
Jakie leki się stosuje? Często pierwszym wyborem są leki SSRI (selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny) lub SNRI (inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny i noradrenaliny). Farmakologię stosuje się szczególnie w sytuacjach, gdy objawy są nasilone lub psychoterapia okazuje się niewystarczająca. W przypadku lęku panicznego lekarz może włączyć inne typy leków uspokajających np. benzodiazepiny, jednak te – ze względu na duży potencjał uzależniający – stosuje się krótkookresowo i tylko, jeśli jest to konieczne.
W przypadku psychoterapii zaleca się często nurt poznawczo-behawioralny, w którym stosuje się techniki ekspozycji i modyfikacji przekonań. Zastosowanie ma tu także nurt psychodynamiczny, terapie humanistyczne (np. Gestalt), a niekiedy również terapie krótkoterminowe: skoncentrowane na rozwiązaniach (TSR) i współczuciu (CFT).
Więcej na ten temat przeczytasz w artykule: Co warto wiedzieć o psychoterapii i jej rodzajach?
Zaburzenia lękowe a zaburzenia depresyjne
Ponieważ zaburzenia lękowe często mają charakter chroniczny, w dłuższej perspektywie mogą być źródłem innych problemów psychicznych, w tym depresji. W takiej sytuacji, obok lęku (np. uogólnionego, zaburzeń obsesyjno-kompulsywnych) może pojawić się obniżenie nastroju, ciągłe zmęczenie, niskie poczucie własnej wartości, negatywne postrzeganie siebie i otoczenia.
Przeczytaj więcej: Czym jest depresja i jak można ją leczyć?
W leczeniu depresji przebiegającej z lękiem często stosuje się wspomniane wcześniej leki SSRI. Niektóre substancje z tej grupy poprawiają nastrój i jednocześnie działają przeciwlękowo i uspokajająco. W leczeniu stosuje się też psychoterapię pozwalającą zbudować strategię funkcjonowania, które ograniczą pojawianie się niepokoju.
Nieleczone zaburzenia lękowe i związany z nimi stres może być źródłem chorób psychosomatycznych. Choć związek przyczynowo-skutkowy nie został dokładnie poznany, za takie choroby uznaje się m.in. niektóre choroby autoimmunologiczne (łuszczyca), neurologiczne, czy związane z układem pokarmowym (choroby zapalne jelit).
Jak wyjść z zaburzeń lękowych?
Jak już wspomnieliśmy, w zwalczaniu lęku pomocna jest psychoterapia oraz leczenie farmakologiczne. W utrzymaniu dobrostanu nie do przecenienia jest również codzienna higiena psychiczna i zdrowy styl życia, na co składają się takie czynniki jak:
- Zdrowa dieta, bogata w witaminy, mikroelementy i antyoksydanty (polecana jest na przykład dieta śródziemnomorska).
- Aktywność fizyczna – dopasowana do własnych możliwości.
- Prawidłowy sen – ważny jest czas (minimum 7-8 godzin), ale też jakość snu (warto więc wdrożyć nawyki pozwalające uzyskać regenerujący sen).
- Ograniczenie, a najlepiej wyeliminowanie alkoholu i innych używek.
Ważne jest również unikanie stresu, planowanie czasu na odpoczynek i utrzymywanie wartościowych relacji. Dodatkowo techniki relaksacyjne, np. z obszaru treningu uważności (mindfulness) czy ćwiczenia oddechowe mogą pomóc w redukcji lęku.
Zaburzenia lękowe są często możliwe do opanowania przy odpowiednim wsparciu specjalistów i zaangażowaniu pacjenta. Najważniejsze to nie ignorować sygnałów i sięgnąć po pomoc – im wcześniej, tym większa szansa na odzyskanie równowagi.
Dowiedz się więcej:
Czym jest depresja i jak można ją leczyć?
Światowa Organizacja Zdrowia zalicza depresję do chorób cywilizacyjnych, związanych ze współczesnym stylem życia. To choroba, która wymaga leczenia,…
Spektrum autyzmu – co to jest i jak rozpoznać objawy?
Autyzm to temat, który budzi coraz większe zainteresowanie w społeczeństwie, a jednocześnie wciąż pozostaje pełen mitów i nieporozumień.…
Czym jest ADHD u dorosłych? Objawy, diagnostyka i leczenie
ADHD – zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi – często kojarzony jest z wiekiem dziecięcym, jednak często pozostaje…
- , Anxiety, The Lancet, 2016; 388(10063): 3048-3059
- , Anxiety disorders, WHO, Materiał informacyjny dla pacjentów
To grupa zaburzeń psychicznych, których wspólną cechą jest nadmierny, długotrwały lęk nieadekwatny do sytuacji, który utrudnia codzienne funkcjonowanie. Lęk jest naturalną reakcją na zagrożenie, ale w zaburzeniach lękowych pojawia się zbyt często, zbyt silnie lub bez realnej przyczyny. To choroba, którą można skutecznie leczyć.
Do najczęstszych należą zespół lęku uogólnionego (przewlekły, rozlany niepokój), zespół lęku napadowego z atakami paniki oraz fobie, czyli silny lęk przed konkretnymi sytuacjami lub bodźcami, na przykład fobia społeczna. Różnią się przebiegiem, ale łączy je nadmierny, utrudniający życie lęk.
Objawy są zarówno psychiczne, jak i fizyczne. Pojawiają się napięcie, niepokój, drażliwość, trudności z koncentracją i zaburzenia snu, a także objawy z ciała: kołatanie serca, ucisk w klatce piersiowej, duszność, drżenie, pocenie się i dolegliwości żołądkowe. Objawy somatyczne bywają tak silne, że przypominają chorobę serca.
Napad paniki to nagły, bardzo intensywny atak lęku z silnymi objawami z ciała: przyspieszonym biciem serca, dusznością, zawrotami głowy i uczuciem utraty kontroli lub zagrożenia życia. Pojawia się gwałtownie i zwykle szybko narasta, w odróżnieniu od stopniowego napięcia, jakie daje zwykły stres. Powtarzające się napady wymagają konsultacji.
Skuteczna jest psychoterapia, zwłaszcza poznawczo-behawioralna (CBT), często z elementami ekspozycji. W razie potrzeby dołącza się farmakoterapię, najczęściej leki z grupy SSRI lub SNRI, dobierane przez lekarza. Leki uspokajające z grupy benzodiazepin stosuje się tylko krótko, doraźnie, bo grożą uzależnieniem. Pomaga też higiena snu, aktywność fizyczna i techniki relaksacyjne.
Warto sięgnąć po pomoc, gdy lęk jest silny, utrzymuje się tygodniami, ogranicza pracę, relacje czy codzienne czynności albo gdy pojawiają się napady paniki lub unikanie wielu sytuacji. Pomoc oferują psycholog i psychiatra. Im wcześniej rozpocznie się leczenie, tym zwykle łatwiej opanować objawy.