Lateralizacja rzepki polega na jej przesunięciu na zewnątrz względem prawidłowego toru ruchu, co może powodować ból z przodu kolana nasilający się podczas zginania. Może wiązać się z dysbalansem między przyśrodkowymi a bocznymi stabilizatorami stawu kolanowego. W wielu przypadkach stosuje się leczenie zachowawcze, obejmujące fizjoterapię i ćwiczenia wzmacniające.
W artykule dowiesz się:
Czym jest lateralizacja rzepki, zwichnięcie rzepki i jak się objawia?
Lateralizacja rzepki to uciekanie rzepki na bok podczas ruchu kolana, objawiające się bólem z przodu stawu i uczuciem niestabilności. Oznacza przesunięcie rzepki na zewnątrz względem jej prawidłowego toru w bruździe międzykłykciowej, czyli zagłębieniu na końcu kości udowej, po którym rzepka powinna przesuwać się przy zginaniu i prostowaniu nogi. Stan bywa też określany jako boczne przyparcie rzepki lub zespół nadmiernego nacisku bocznego.
Najczęściej pojawia się ból z przodu kolana lub wewnątrz, nasilający się przy jego zginaniu lub wyproście. Dolegliwości bywają odczuwalne podczas kucania, klękania, dłuższego siedzenia ze zgiętymi nogami oraz przy wchodzeniu i schodzeniu po schodach. Nie jest to jednak to samo co zwichnięcie rzepki: przy lateralizacji rzepka odchyla się od właściwego toru ruchu, ale nie musi całkowicie wypaść ze stawu.
Mogą występować także obrzęk, sztywność oraz wrażenie „zastania” kolana po bezruchu. Gdy problem trwa długo, część osób zauważa przeskakiwanie w stawie, słyszalne trzaski lub krepitacje, czyli wyczuwalne i słyszalne tarcie podczas ruchu. Takie objawy mogą współistnieć z chondromalacją rzepki, czyli zmianami w chrząstce pokrywającej jej powierzchnię.
Dlaczego dochodzi do lateralizacji rzepki i zwichnięcia rzepki?
Lateralizacja rzepki może wiązać się z dysbalansem mięśniowym: osłabiona głowa przyśrodkowa mięśnia czworogłowego uda może nie równoważyć napięcia struktur po zewnętrznej stronie kolana. Rzepka zaczyna wtedy przemieszczać się bardziej na zewnątrz, zamiast płynnie poruszać się w bloczku kości udowej podczas zginania i prostowania nogi.
Na tor ruchu rzepki wpływa współpraca mięśni, więzadeł oraz ustawienie całej kończyny. Osłabienie mięśnia szerokiego przyśrodkowego i nadmierne napięcie struktur bocznych mogą sprzyjać maltrackingowi rzepki, czyli jej nieprawidłowemu prowadzeniu. U części osób wiąże się to z niestabilnością rzepkowo-udową, subluksacją lub zwichnięciem rzepki.
Do przesunięcia rzepki na zewnątrz mogą przyczyniać się także:
- wzmożone napięcie pasma biodrowo-piszczelowego, które zwiększa siłę pociągającą rzepkę w stronę boczną;
- wady ustawienia kończyn dolnych, wpływające na kierunek pracy kolana;
- indywidualne predyspozycje anatomiczne, w tym budowa stawu rzepkowo-udowego;
- zaburzenia osi kończyny, które mogą zwiększać kąt Q i obciążenie bocznej części stawu.
Czynniki anatomiczne zwiększające ryzyko
Lateralizacja częściej występuje u kobiet, ale dotyczy również mężczyzn. Czynniki wpływające na kąt Q mogą zwiększać siły działające na rzepkę od strony bocznej.
Problem często pojawia się u młodych, aktywnych osób, zwłaszcza gdy powtarzalny wysiłek odbywa się przy istniejącym dysbalansie mięśniowym lub niekorzystnym ustawieniu kończyny. Ryzyko mogą zwiększać dyscypliny wymagające wielu cykli zgięcia i wyprostu kolana oraz szybkich zmian kierunku, takie jak:
- kolarstwo i spinning;
- turystyka górska;
- narciarstwo;
- piłka nożna;
- tenis.
Aktywność fizyczna i długotrwałe obciążanie kolana mogą zwiększać stres w stawie rzepkowo-udowym, zwłaszcza przy przeciążeniu lub błędach treningowych.
Leczenie zachowawcze lateralizacji rzepki: fizjoterapia, rehabilitacja i taping rzepki
Lateralizacja rzepki często nie wymaga operacji: podstawą postępowania zachowawczego są indywidualnie dobrane ćwiczenia ukierunkowane na biodro i kolano. Celem jest poprawa kontroli ruchu rzepki w bloczku kości udowej, ograniczenie jej przesuwania na zewnątrz i zmniejszenie dolegliwości bólowych.
Kluczowe ćwiczenia rehabilitacyjne
Kinezyterapia nie polega na wykonywaniu przypadkowych ćwiczeń na kolano. Fizjoterapeuta dobiera obciążenia do stopnia niestabilności rzepkowo-udowej, dolegliwości bólowych i kontroli ruchu, ponieważ przy maltrackingu rzepki źle dobrany trening może zwiększać stres w stawie rzepkowo-udowym.
Plan rehabilitacji obejmuje najczęściej trzy uzupełniające się działania:
- manualną mobilizację rzepki, stosowaną w wybranych protokołach rehabilitacyjnych;
- ćwiczenia rozluźniające mięśnie kulszowo-goleniowe, gdy ich napięcie ogranicza prawidłową pracę kolana;
- wzmacnianie głowy przyśrodkowej mięśnia czworogłowego uda, w tym mięśnia szerokiego przyśrodkowego, który wspiera stabilizację rzepki.
Ćwiczenia wymagają konsekwencji, ale ich zakres nie powinien być kopiowany z internetu ani od innej osoby z bólem kolana. Inaczej prowadzi się rehabilitację po zwichnięciu lub subluksacji rzepki, inaczej przy przewlekłym zespole bólu rzepkowo-udowego z lateralizacją.
Metody wspomagające: kinesiotaping i CPM
Fizjoterapię czasem uzupełnia taping rzepki, czyli kinesiotaping ukierunkowany na jej stabilizację i korektę bocznego odchylenia. Taśma nie zastępuje pracy mięśniowej, lecz może okresowo zmniejszać dyskomfort i ułatwiać wykonywanie ćwiczeń.
Po leczeniu operacyjnym stosuje się niekiedy szyny CPM, czyli urządzenia do biernego, kontrolowanego ruchu stawu kolanowego. Ich zastosowanie zależy od rodzaju zabiegu i zaleceń lekarza prowadzącego.
Jeżeli mimo około pół roku prawidłowo prowadzonego leczenia zachowawczego ból utrzymuje się, ortopeda rozważa leczenie operacyjne. W Fitmedica w Warszawie konsultacja ortopedyczna, diagnostyka i rehabilitacja mogą być prowadzone w ramach jednej ścieżki leczenia.
Jak długo trwa rehabilitacja przy lateralizacji rzepki i zwichnięciu rzepki?
Rehabilitacja zachowawcza przy lateralizacji rzepki trwa zwykle od 8 do 12 tygodni. Jej długość zależy od nasilenia bólu, stopnia niestabilności rzepkowo-udowej oraz regularności wykonywania ćwiczeń.
Pierwsze zmniejszenie bólu często pojawia się po około 3-4 tygodniach systematycznej pracy. Nie oznacza to jednak końca terapii: mięsień czworogłowy uda, zwłaszcza mięsień szeroki przyśrodkowy, potrzebuje czasu, aby lepiej kontrolować tor ruchu rzepki. Przy maltrackingu rzepki lub zespole bólu rzepkowo-udowego z lateralizacją kontynuowanie ćwiczeń zgodnie z zaleceniami może wspierać utrzymanie poprawy i zmniejszać ryzyko nawrotu dolegliwości.
Po operacji, wykonywanej np. przy nawracającym zwichnięciu lub wyraźnej subluksacji rzepki, powrót do aktywności sportowej zajmuje zazwyczaj około 4-6 miesięcy, często około 5 miesięcy. Tempo odzyskiwania sprawności zależy od indywidualnych predyspozycji, rodzaju zabiegu i zaangażowania w rehabilitację.
Czego unikać przy lateralizacji rzepki?
Przy lateralizacji rzepki należy ograniczyć głębokie przysiady, bieganie po nierównym terenie oraz sporty wymagające nagłych zmian kierunku. W trakcie leczenia i rehabilitacji najważniejsze jest zmniejszenie obciążeń stawu rzepkowo-udowego, a nie całkowita rezygnacja z ruchu.
- Głębokie przysiady poniżej 90 stopni: mogą zwiększać nacisk na rzepkę, zwłaszcza gdy występuje maltracking rzepki lub zespół bólu rzepkowo-udowego z lateralizacją. Zakres ruchu dobiera się do aktualnej tolerancji kolana.
- Bieganie po nierównym podłożu i schodach: wymaga ciągłego stabilizowania kolana. Przy niestabilności rzepkowo-udowej łatwiej wtedy o ból, uczucie przesuwania się rzepki lub nawrót dolegliwości.
- Sporty z gwałtowną zmianą kierunku: sporty wymagające skrętów, zmian kierunku i hamowania mogą mocno obciążać kolano. Szczególną ostrożność zachowuje się po zwichnięciu rzepki lub subluksacji rzepki.
Powrót do tych aktywności powinien być stopniowy i konsultowany z fizjoterapeutą.
Czy można całkowicie wyleczyć lateralizację rzepki?
Lateralizacja rzepki często może zostać skutecznie opanowana dzięki konsekwentnej rehabilitacji. Jej celem jest poprawa kontroli ruchu kolana, przywrócenie równowagi mięśniowej oraz utrwalenie prawidłowych nawyków podczas chodzenia, przysiadów i treningu.
Po zmniejszeniu dolegliwości warto kontynuować ćwiczenia wzmacniające i stopniowo zwiększać obciążenia. Nagły powrót do intensywnej aktywności, pomijanie rozgrzewki lub utrwalone nieprawidłowe ustawienie kolana mogą sprzyjać nawrotowi bólu albo uczuciu niestabilności w stawie rzepkowo-udowym.
Gdy objawy wiążą się z budową stawu albo nawracającym zwichnięciem rzepki, lekarz może rozważyć leczenie operacyjne. Rokowanie i czas powrotu do aktywności zależą wtedy od przyczyny problemu, rodzaju zabiegu oraz przebiegu rehabilitacji.
- , 2016 Patellofemoral pain consensus statement from the 4th International Patellofemoral Pain Research Retreat, Manchester. Part 2: recommended physical interventions (exercise, taping, bracing, foot orthoses and combined interventions), British Journal of Sports Medicine, 2016; 50(14): 844-852
- , 2018 Consensus statement on exercise therapy and physical interventions (orthoses, taping and manual therapy) to treat patellofemoral pain, British Journal of Sports Medicine, 2018; 52(18): 1170-1178
- , Patellofemoral Pain, Journal of Orthopaedic & Sports Physical Therapy, wytyczne praktyki klinicznej, 2019; 49(9): CPG1-CPG95
- , Surgical versus non-surgical interventions for treating patellar dislocation, Cochrane Database of Systematic Reviews, 2015; (2): CD008106
Należy unikać głębokich przysiadów, biegania po nierównym terenie, sportów z nagłymi zmianami kierunku oraz długotrwałego klękania. Powrót do tych aktywności powinien być stopniowy i konsultowany z fizjoterapeutą.
Rehabilitacja zachowawcza trwa zwykle 8-12 tygodni, natomiast po operacji pełny powrót do sportu zajmuje około 4-6 miesięcy. Tempo leczenia jest indywidualne i zależy między innymi od konsekwencji w rehabilitacji.
Rehabilitacja może poprawiać funkcję i stabilność rzepki, ale jej efekty zależą od przyczyn i indywidualnej sytuacji. Kluczowe jest przywrócenie równowagi mięśniowej oraz utrzymanie prawidłowych nawyków ruchowych po zakończeniu terapii.
W 95% przypadków skuteczne jest leczenie zachowawcze oparte na fizjoterapii i ćwiczeniach. Operację można rozważyć, gdy po co najmniej pół roku kompleksowego leczenia zachowawczego objawy nadal się utrzymują i istotnie ograniczają funkcjonowanie.
