Nietolerancja pokarmowa – przyczyny, objawy i leczenie

Nietolerancja pokarmowa i alergia pokarmowa to objawy nadwrażliwości pokarmowej. Uważa się, że ten problem dotyczy około 20% populacji w krajach rozwiniętych i stanowi o potrzebie wprowadzenia zmian do diety. Pacjenci zgłaszają się do lekarza z dolegliwościami w zakresie górnego i dolnego odcinka przewodu pokarmowego, z bólami stawów, głowy oraz reakcjami skórnymi.

Nietolerancja pokarmowa, a alergia pokarmowa – różnice i podobieństwa

W obu przypadkach dochodzi do niepożądanej reakcji organizmu na konkretny produkt spożywczy lub jego składniki, które są zwyczajowo dobrze tolerowane przez ogół społeczeństwa. Przyczyn alergii pokarmowej należy upatrywać w nieprawidłowej odpowiedzi układu odpornościowego. O nietolerancji pokarmowej mówimy, jeśli u podłoża nadwrażliwości leżą mechanizmy poza immunologiczne, np. niedobór enzymów trawiennych.

Alergia pokarmowa

Częstość występowania alergii pokarmowej jest proporcjonalna do stopnia urozmaicenia diety.

Dotyczy zwłaszcza takich produktów jak:

• mleko krowie,
• jaja,
• ryby,
• owoce morza,
• pszenica,
• soja,
• orzeszki zimne czy nasiona.

Większość alergii pokarmowych wynika z produkcji przeciwciał w klasie IgE. Odpowiadają one za aktywację komórek tucznych i wydzielanie mediatorów zapalnych. Głównym mediatorem reakcji alergicznej jest histamina, która wywołuje m.in. dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego. Wśród nich najczęściej pojawiają się wzdęcia brzucha, nudności, wymioty, biegunka i zaparcia. Jest to typ I alergii, zależny od przeciwciał w klasie IgE.

Najbardziej niebezpieczną formą alergii pokarmowej jest anafilaksja. Jest to typ reakcji natychmiastowej i ogólnoustrojowej. Dominują objawy wstrząsu. Anafilaksja jest stanem zagrożenia życia i wymaga natychmiastowej pomocy lekarskiej.

Rzadziej zdarzają się inne typy alergii, zależne od przeciwciał w klasie IgG, IgM i IgA. Reakcja na alergen pojawia się po kilku lub kilkunastu godzinach od kontaktu z alergenem.

Przyczyny nietolerancji pokarmowej

Przyczyny nietolerancji pokarmowej mogą być bardzo różne, wśród nich wyróżnia się enzymatyczne, metaboliczne, toksyczne lub farmakologiczne. Mechanizmy leżące u podłoża nietolerancji pokarmowej nie są do końca poznane.

Najczęstszą przyczyną nietolerancji laktozy jest dziedziny niedobór lub brak laktazy. Objawy choroby mogą się też ujawnić z powodu zniszczenia kosmków jelitowych, gdzie wytwarzana jest laktaza. Do takiej sytuacji dochodzi w przebiegu celiakii, mukowiscydozy, w chorobie Leśniowskiego-Crohna, w zespole krótkiego jelita czy tasiemczycy.

Przyczyną uszkodzenia kosmków mogą być leki, takie jak:

• antybiotyki,
• chemioterapeutyki i niesterydowe leki przeciwzapalne,
• alkohol.

Rośliny strączkowe i kapustne, ale także otręby, ziarna zbóż rozluźniają dolny zwieracz przełyku, co przyczynia się do powstawania wzdęcia i „gazów”. Duża zawartość tłuszczu w niektórych produktach spowalnia opróżnianie żołądka, co skutkuje objawami zgagi.

Warto wspomnieć o znaczeniu przewlekłego stresu, który prowadzi do zwiększenia przepuszczalności nabłonka jelit i może być przyczyną biegunki. Nadwrażliwość nierzadko dotyczy sztucznych barwników, słodzików, kofeiny oraz bakterii i wirusów, które czasem przedostają się do żywności.

Objawy alergii pokarmowej i nietolerancji pokarmowej

Objawy nietolerancji pokarmowej i alergii pokarmowej są podobne, dlatego bez odpowiednich badań trudno czasem określić, z którym zaburzeniem mamy do czynienia. Pewne sugestie mogą nasunąć zgłaszane przez pacjenta objawy.

Zespół jelita nadwrażliwego związany jest ze spożyciem słabo wchłanianych i szybko fermentujących węglowodanów, tzw. FODMAP (fruktoza, sorbitol). Pacjenci odczuwają charakterystyczne przelewanie się w brzuchu, częste odbijanie oraz bóle brzucha i wzdęcia.

Przy nietolerancji laktozy objawy pojawiają się głównie w związku ze spożyciem mleka, masła i lodów. Pacjenci skarżą się na kurczowe bóle brzucha, wzdęcia i biegunkę. Nierozłożona laktoza ulega w jelicie grubym fermentacji bakteryjnej i stąd objawy. Im wyższa dawka laktozy, tym bardziej nasilone objawy. Dolegliwości związane z nietolerancją pokarmową pojawiają się stosunkowo późno, nawet kilka dni po zjedzeniu posiłku. Trudno więc powiązać skutek z przyczyną.

We krwi osób z nietolerancją można czasem wykryć zwiększony poziom przeciwciał w klasie IgG przeciwko tym składnikom diety, które wywołują dolegliwości. Alergie pokarmowe objawiają się w podobny sposób. Mogą wystąpić nudności, zaparcia, pokrzywka, zaczerwienienie skóry, świąd, zawroty i bóle głowy, niechęć do jedzenia, wyprysk atopowy, a także anafilaksja.

Diagnostyka nietolerancji pokarmowej

Przy niepokojących objawach oraz reakcjach organizmu na spożywane pokarmy trzeba skonsultować się z lekarzem, który może również zalecić wizytę w poradni dietetycznej u gastroenterologa.

Nie najlepiej sprawdza się „leczenie” na własną rękę i wprowadzanie diet eliminacyjnych. Skutkiem takich działań są często niedobory składników pokarmowych, co prowadzi do kolejnych problemów zdrowotnych. Pod opieką lekarza lub dietetyka wprowadza się okresową dietę eliminacyjną. Czasem wykonuje się próby prowokacyjne, zawsze pod nadzorem specjalisty, ponieważ objawy nadwrażliwości mogą być gwałtowne.

Pomocne w procesie diagnostycznym są własne obserwacje pacjenta. Najlepiej założyć dzienniczek posiłków. Notujemy w nim pory posiłków i ich skład oraz ewentualne objawy, jeśli się pojawią. Ważne jest, aby uwzględnić czas, który minął od posiłku do wystąpienia objawów. Warto również wypracować nawyk czytania składu kupowanych produktów. Ułatwi to znalezienie przyczyny problemu. Dzienniczek posiłków prowadzi się też przy diagnostyce alergii pokarmowej.

W diagnostyce alergii i nietolerancji pokarmowych można wykonać testy skórne i z krwi. Powszechnie wykorzystuje się w celach diagnostycznych badania immunoenzymatyczne. Służą one do oceny stężenia przeciwciał w klasie IgE lub IgG w próbce krwi. 

Testy skórne są mniej czułe w diagnostyce alergii pokarmowych, lepiej natomiast nadają się do diagnostyki alergii na jad owadów, pyłki lub leki. Dodatnie wyniki testów skórnych należy zawsze interpretować w korelacji z objawami. Nawet 30% osób bez żadnych objawów alergii może mieć dodatni wynik testu skórnego.

W nietolerancji laktozy, fruktozy czy glutenu można przeprowadzić również badania genetyczne. Takie badanie nie wymaga specjalnego przygotowania i może być zlecone zarówno u dorosłych i dzieci.

Testy na nietolerancję pokarmową wykonujemy w naszej poradni dietetycznej, a dzięki konsultacji ze specjalistą – dietetykiem uzyskasz także skuteczną  interpretację wyników!

Nietolerancja pokarmowa leczenie

Leczenie nietolerancji pokarmowych bazuje przede wszystkim na diecie eliminacyjnej. W takim przypadku z codziennego jadłospisu wyłącza się konkretną grupę produktów lub składnik, a więc np. laktozę lub gluten. U niektórych osób wystarczy jedynie ograniczenie podaży nietolerowanego składnika do takiego poziomu, który jest przez organizm tolerowany. Warto przy tym pamiętać, że każda dieta eliminacyjna to ryzyko wystąpienia pewnych niedoborów. Nie należy więc wprowadzać zmian samodzielnie. Kluczowe jest tutaj wsparcie dietetyka, który ułoży zbilansowaną dietę z wyłączeniem niepożądanej grupy produktów.

Czy można się wyleczyć z nietolerancji pokarmowej?

Jedną z metod postępowania jest rozwój tolerancji na produkty, które są źródłem nadwrażliwości. 

Na rynku są dostępne również preparaty zawierające, np. enzym laktazę, które będą wspomagać naturalne procesy trawienia tego dwucukru w przewodzie pokarmowym. 

Nietolerancje pokarmowe u dzieci wraz z wiekiem i dojrzewaniem układu pokarmowego zwykle ustępują samoistnie. Zaleca się regularną ocenę nabywania tolerancji wraz z wiekiem.

Nietolerancja pokarmowa a dieta

Wśród najpopularniejszych diet eliminacyjnych są:

• Dieta bezglutenowa – eliminacja takich produktów, jak pieczywo na bazie mąki pszennej, jęczmiennej, owsianej, żytniej i orkiszowej, makaronów z wyjątkiem odpowiedników bezglutenowych, np. makaronu kukurydzianego, płatków żytnich i orkiszowych, wypieków z użyciem wyżej wspomnianych mąk i potraw zawierających bułkę tartą
• Dieta bez laktozy – wykluczenie produktów tj.: kremowych zup, śmietanowych sosów, twarogów, masła, serków wiejskich. Zwykle dobrze tolerowane są sery pleśniowe, kwaśna śmietana, kefir i jogurt, ponieważ zawierają laktazę.
• Dieta bezmleczna – wyklucza się w niej wszystkie produkty mleczne i nabiałowe.
• Dieta bez jaj – stosuje się ją u osób, u których zdiagnozowano nietolerancję na jaja. Eliminuje się w niej jaja, a także ogranicza produkty, w których mogą występować.

Nietolerancje pokarmowe, podobnie jak alergie pokarmowe występują w społeczeństwie coraz częściej. Zarówno u dorosłych, jak i również u dzieci obserwuje się niepożądane reakcje organizmu na spożycie konkretnych produktów lub składników żywności. U niektórych osób objawy są niewielkie, u innych wywołują nie tylko dyskomfort, ale też negatywnie wpływają na codzienne funkcjonowanie. W skrajnych przypadkach mogą być zagrożeniem dla zdrowia i życia. Jeśli podejrzewasz u siebie lub swojego dziecka nietolerancję albo alergię pokarmową, skonsultuj się ze specjalistą w celu diagnostyki i podjęcia odpowiedniego leczenia.