Reumatoidalne zapalenie stawów – objawy, przyczyny i mechanizm choroby

Reumatoidalne zapalenie stawów (RZS) to przewlekła, autoimmunologiczna choroba zapalna, w której układ odpornościowy błędnie atakuje własne stawy. Zapalenie obejmuje przede wszystkim drobne stawy rąk i stóp, a następnie większe stawy i inne narządy. Choroba rozwija się najczęściej po 40. roku życia i trzykrotnie częściej występuje u kobiet. Bez leczenia prowadzi do postępującej destrukcji chrząstki i kości, deformacji stawów oraz narastającej niepełnosprawności.

Czym właściwie jest reumatoidalne zapalenie stawów?

RZS należy do chorób autoimmunologicznych, czyli takich, w których organizm wytwarza przeciwciała skierowane przeciwko własnym tkankom. Głównym celem ataku staje się błona maziowa wyściełająca wnętrze stawu. W wyniku przewlekłego stanu zapalnego dochodzi do rozrastania się tzw. „panusu” – patologicznej tkanki, która niszczy chrząstkę i kość, powodując ból, obrzęk i stopniowe ograniczenie ruchu.

Wczesne i zaawansowane objawy reumatoidalnego zapalenia stawów

Pierwsze symptomy zwykle pojawiają się powoli i obejmują:

– ból i obrzęk drobnych stawów dłoni i stóp,
– poranną sztywność utrzymującą się ponad godzinę,
– tkliwość i ucieplenie zajętych stawów,
– ogólne osłabienie, stany podgorączkowe i spadek masy ciała.

W miarę trwania choroby dochodzi do:

– ograniczenia ruchomości,
– zniekształceń palców (łabędzia szyjka, butonierkowate),
– odchylenia palców rąk w stronę łokciową,
– trudności w codziennych czynnościach – chwytaniu, pisaniu, chodzeniu.

RZS ma charakter symetryczny – zajmuje te same stawy po obu stronach ciała.

Przyczyny reumatoidalnego zapalenia stawów

Jest to choroba autoimmunologiczna, tzn. że organizm produkuje przeciwciała, które niszczą własne tkanki. Celem ataku jest w tym przypadku błona maziowa stawów. Toczący się proces zapalny prowadzi do uszkodzenia chrząstki w obrębie stawów. Ścięgna i więzadła rozciągają się i cieńczeją, dochodzi do deformacji stawów. Nie jest znana jednoznaczna przyczyna powstania wypaczonej odpowiedzi immunologicznej. Uważa się, że pewne czynniki genetyczne predysponują do zakażenia bakteryjnego lub wirusowego, które może zapoczątkować chorobę. Nie wyklucza się również podłoża hormonalnego zaburzeń. Zdarza się, że silny stres wywołuje pierwsze objawy choroby.

Czynniki ryzyka reumatoidalnego zapalenia stawów

1. Płeć – kobiety częściej zapadają na tę chorobę
2. Wiek- najczęściej choroba manifestuje się między 40-60 r.ż.
3. Palenie papierosów
4. Rodzinny wywiad reumatoidalnego zapalenia stawów

Powikłania reumatoidalnego zapalenia stawów

Rozpoznanie choroby zwiększa ryzyko:

1. Osteoporozy – znaczenie ma samo RZS jak i leki stosowane w terapii
2. Zespołu cieśni nadgarstka – stan zapalny w obrębie nadgarstków, który doprowadza do ucisku na nerw pośrodkowy, skutkując drętwieniem, zaburzeniami czucia i zanikiem mięśni w obrębie dłoni.
3. Choroby serca i naczyń – w tym zaburzeń rytmu serca, zapalenia osierdzia, zapalenia mięśnia sercowego, miażdżycy tętnic, zapalenia drobnych naczyń
4. Choroby płuc – zapalenia opłucnej, włóknienia płuc
5. Uszkodzenia funkcji nerek
6. Niedokrwistości (anemii)

Leczenie

Terapia ma za zadanie zmniejszyć stan zapalny, złagodzić dolegliwości bólowe i zapobiec lub spowolnić uszkodzenie stawów. Wiele ze stosowanych leków generuje istotne działania niepożądane. Lekarze zwykle rozpoczynają terapię od środków bezpieczniejszych, a w razie potrzeby łączą leki lub zalecają silniejsze. Stosuje się następujące grupy leków:

1. Niesteroidowe leki przeciwzapalne, np. diklofenak, ibuprofen, ketoprofen, naproksen
2. Kortykosteroidy, stosowane na początku choroby i w okresie zaostrzeń, szybko powodują ustąpienie dolegliwości, mogą być podawane ogólnie lub miejscowo w postaci iniekcji do zmienionego stawu
3. Leki syntetyczne modyfikujące przebieg choroby (LMPCh), podstawowe leki w terapii RZS , należą tu: metotreksat, leflunomid, sulfasalazyna, sole złota, chlorochina
4. Leki biologiczne (przeciwciała, które ograniczają działanie czynników zapalnych), np. adalimumab, etanercept, infliksymab; mogą być podawane w skojarzeniu z lekami syntetycznymi, np. metotreksatem

Leczenie chirurgiczne jest zalecane w razie nieskuteczności terapii farmakologicznej. Obejmuje: założenie protezy, naprawę ścięgien, usztywnienie stawu. Stawy objęte chorobą należy oszczędzać, ale nie można ich wyłączyć z ruchu. Kinezyterapia ma istotne znaczenie dla zachowania sprawności zmienionych stawów i łagodzi ból. Odpowiednio dobrane ćwiczenia wykonuje się początkowo pod okiem fizjoterapeuty i kontynuuje samodzielnie w domu.

Źródła

1. P. Głuszko, A. Filipowicz-Sosnowska, W. Tłustochowicz, Reumatoidalne zapalenie stawów, „Reumatologia” 2012, t. 50, nr 2, s. 83–90.
   
2. A. Jura-Półtorak, K. Olczyk, Aktualne poglądy na etiopatogenezę reumatoidalnego zapalenia stawów, „Annales Academiae Medicae Silesiensis” 2011, t. 65, nr 4, s. 51–57.
   
3. A. Marcol-Majewska, G. Majewski, P. Kotyla, Reumatoidalne zapalenie stawów – propozycje postępowania diagnostycznego, „Forum Reumatologii” 2017, t. 3, nr 2, s. 88–92.