Zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa – co warto wiedzieć?

Uciążliwy ból i sztywność kręgosłupa mogą być objawami przewlekłej choroby zapalnej, dlatego nie warto lekceważyć objawów – szczególnie w ich początkowym stadium. Nieleczona przypadłość może przyczynić się do wystąpienia innych problemów ze zdrowiem, a nawet całkowitej utraty ruchomości stawów. Jakie czynniki odpowiadają za zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa i jak leczyć tzw. chorobę Bechterewa? U niektórych pacjentów pierwsze zmiany nie są widoczne w RTG – aktywne zapalenie można wykryć wcześniej w rezonansie magnetycznym stawów krzyżowo-biodrowych.

Co to jest zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa?

Zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa (ZZSK), znane również jako choroba Bechterewa – jest to choroba zapalna, która może prowadzić do zrośnięcia się kręgów w obrębie kręgosłupa. Czasem zajęte są również inne stawy (np. biodra), oraz gałki oczne. Choroba częściej dotyczy mężczyzn. Objawy manifestują się zwykle po raz pierwszy u młodych dorosłych. Leczenie łagodzi dolegliwości i zmniejsza ból. Ból ma często charakter „zapalny”: nasila się w spoczynku i w nocy, łagodnieje po rozruszaniu, a poranna sztywność utrzymuje się co najmniej kilkadziesiąt minut.

Zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa – objawy

We wczesnej fazie choroba może się objawiać bólem i sztywnością dolnego odcinka kręgosłupa oraz stawów biodrowych, zwłaszcza w godzinach porannych lub po dłuższym bezruchu. U wielu osób zmagających się z zesztywniającym zapaleniem stawów kręgosłupa dolegliwości są podobne do bólu zapalnego, który jest tępy i trudno go zlokalizować w ciele. Choroba może przebiegać z okresami zmniejszenia lub wycofania się objawów.

Najczyściej zajęte są stawy:

1. Pomiędzy podstawa kręgosłupa i miednicą
2. Międzykręgowe w dolnym odcinku kręgosłupa
3. Przyczepy ścięgien i więzadeł do kości, głównie w kręgosłupie, czasem w okolicach pięty
4. Przyczepy chrząstek do mostka
5. Stawy biodrowe i barkowe

Charakterystyczne symptomy obejmują naprzemienny ból pośladków, ból nocny, poranną sztywność po dłuższym bezruchu oraz zmniejszoną ruchomość klatki piersiowej przy głębokim wdechu.

Choroba może dawać również objawy pozastawowe, takie jak nawracające zapalenie błony naczyniowej oka, które objawia się bólem, światłowstrętem i zamazanym widzeniem.

Przyczyny zesztywniającego zapalenie stawów kręgosłupa 

Nie określono specyficznej przyczyny dolegliwości. Wielu specjalistów zakłada, że do aktywacji zesztywniającego zapalenia stawów kręgosłupa potrzeba kilka czynników. Wśród złożonych przyczyn można wyróżnić m.in.:

• czynniki genetyczne,
• czynniki immunologiczne (problemy z odpornością, zaburzenia układu immunologicznego),
• środowiskowe (często infekcje bakteryjne, głównie choroby układu moczowego oraz przewodu pokarmowego).

Pacjenci, u których stwierdzono obecność cząsteczki B-27 na leukocytach mają istotnie zwiększone ryzyko zachorowania.

Zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa – badania

Diagnostyka zesztywniającego zapalenia stawów kręgosłupa obejmuje szereg badań potwierdzających lub wykluczających obecność przypadłości. Jeśli podejrzewasz u siebie przypadłość – w pierwszej kolejności odwiedź gabinet reumatologa lub ortopedy. W celu rozpoznania choroby specjalista wykonuje ocenę narządu ruchu i ruchomości kręgosłupa w różnych kierunkach i pozycjach ciała, sprawdza tkliwość wybranych odcinków (dolnego kręgosłupa, przyczepów żeber do mostka, stawów krzyżowo-biodrowych), co uznaje się za charakterystyczny objaw ZZSK. W gabinecie wykonuje się także proste testy funkcjonalne, m.in. test Schobera, ocenę zgięcia bocznego oraz pomiar obwodu klatki piersiowej przy głębokim wdechu.

W dalszym etapie diagnostyki pacjent powinien wykonać badanie RTG stawów krzyżowo-biodrowych, które pozwala stwierdzić zmiany odpowiadające schorzeniu. W niektórych sytuacjach, gdy istnieje podejrzenie ZZSK, lekarz może zlecić dodatkowe wykonanie badania MRI (rezonansu jądrowego), rezonansu magnetycznego lub tomografii komputerowej. Rezonans magnetyczny stawów krzyżowo-biodrowych pozwala potwierdzić zapalenie na wczesnym etapie, gdy zdjęcie RTG może być jeszcze prawidłowe. 

Podstawą w rozpoznaniu zesztywniającego zapalenia stawów kręgosłupa jest także wykonanie badań laboratoryjnych z uwzględnieniem m.in. morfologii krwi, wskaźników obecnego stanu zapalnego (CRP, OB) oraz oznaczenia antygenu HLA B27. Do monitorowania aktywności choroby wykorzystuje się również krótkie skale objawowe (np. BASDAI) oraz wskaźniki łączące objawy z CRP (np. ASDAS-CRP).

Czynniki ryzyka 

1. Płeć – mężczyźni częściej manifestują objawy tej choroby
2. Wiek – dolegliwości pojawiają się zwykle w wieku młodzieńczym lub u młodych dorosłych
3. Czynniki genetyczne – obecność cząsteczki B27 zwiększa ryzyko ZZSK, choć duża część populacji z tym antygenem nigdy nie demonstruje objawów choroby
4.  Palenie tytoniu, nadmierna masa ciała i siedzący tryb życia pogarszają przebieg choroby
5. Występowanie podobnych schorzeń w rodzinie (np. łuszczyca, nieswoiste zapalenia jelit)

Powikłania

W odpowiedzi na zniszczenie tkanki wywołane stanem zapalnym organizm produkuje nową kość. Wypełnia ona przestrzeń pomiędzy kręgami skutkując zrośnięciem się kręgów i usztywnieniem kręgosłupa. W przypadku zajęcia przyczepów żeber do mostka dochodzi do usztywnienia klatki piersiowej i ograniczenia pojemności płuc.

Inne powikłania obejmują:

1. Zapalenie błony naczyniowej oka – jest przyczyną nagłego bólu gałki ocznej, nadwrażliwości na światło i zamazanego pola widzenia; stan, który wymaga zasięgniecia szybkiej konsultacji lekarskiej
2. Złamania kompresyjne w obrębie kręgosłupa – u części pacjentów, zwykle we wczesnej fazie choroby dochodzi do rozrzedzenia kości i złamań kręgów
3. Chorobę serca i naczyń pod postacią szybko postępującej miażdżycy, zapalenia osierdzia i aorty, niedomykalności zastawki aortalnej
4. Zwiększone ryzyko choroby wrzodowej żołądka i dwunastnicy
5. Objawy neurologiczne – zaburzenia czucia, osłabienie siły mięśniowej, niedowłady kończyn, problemy z kontrolą oddawania moczu i stolca; te dolegliwości wymagają pilnej konsultacji lekarskiej; czasem potrzebna jest interwencja neurochirurga
6. Upośledzenie funkcji nerek
7. Osteopenia i osteoporoza – warto zapytać lekarza o ocenę gęstości kości i profilaktykę złamań
   
8. Ograniczenie wydolności oddechowej z powodu usztywnienia klatki piersiowej

Zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa – leczenie

1. Niesteroidowe leki przeciwzapalne – najczęściej stosowane w terapii ZZSK
2. Leki biologiczne – przeciwciała, które ograniczają działanie czynników zapalnych, np. adalimumab, etanercept, infliksymab; stosowane w razie nieskuteczności niesteroidowych leków przeciwzapalnych
3. Kortykosteroidy – stosowane miejscowo w formie iniekcji do zajętego stawu lub w postaci kropli do oczu przy zapaleniu błony naczyniowej
4. Leki syntetyczne modulujące przebieg choroby, takie jak metotreksat lub sulfazalazyna – ich zastosowanie ogranicza się do pacjentów, u których zajęte są również stawy obwodowe
5. Gdy NLPZ nie wystarczają, rozważa się leki ukierunkowane na zapalenie, w tym leki przeciw TNF oraz leki przeciw IL-17
6. Dostępne są także tabletki z grupy inhibitorów JAK dla dorosłych pacjentów z aktywną chorobą
7. Cel leczenia warto omawiać na wizytach – dąży się do małej aktywności choroby lub remisji i regularnie dostosowuje terapię do objawów i wyników badań

W razie nieskuteczności terapii farmakologicznej zaleca się leczenie operacyjne (endoprotezowanie stawu biodrowego lub kolanowego, operacje odbarczające kręgosłupa lub operacje korygujące oś kręgosłupa). Istotną rolę w zapobieganiu niepełnosprawności odgrywa kinezyterapia (terapia ruchem). Wykazano, że systematyczne wykonywanie ćwiczeń łagodzi dolegliwości, poprawia postawę ciała i zwiększa sprawność.

Zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa – rehabilitacja

Poza leczeniem farmakologicznym kluczową rolę w zachowaniu prawidłowej postawy ciała oraz utrzymaniu ruchomości stawów odgrywa rehabilitacja. Jej głównym celem jest wzmocnienie osłabionych mięśni, rozluźnienie przykurczów i poprawa elastyczności tkanek. Regularne ćwiczenia pomagają zachować sprawność, spowalniają postęp choroby oraz wspierają wydolność krążeniowo-oddechową.

W praktyce najlepiej sprawdza się stały program ćwiczeń obejmujący:
• rozciąganie klatki piersiowej i zginaczy bioder,
• ćwiczenia oddechowe poszerzające zakres ruchu klatki piersiowej,
• naukę i utrwalanie prawidłowej postawy.

Skutecznym uzupełnieniem są zajęcia w wodzie oraz regularny, umiarkowany trening prowadzony pod okiem fizjoterapeuty.

W codziennym funkcjonowaniu warto wprowadzać proste nawyki, takie jak robienie krótkich przerw na rozruszanie się co 30–60 minut, dbanie o ergonomiczne ustawienie stanowiska pracy oraz wybór odpowiedniej poduszki i materaca, które wspierają prawidłowe ułożenie kręgosłupa podczas snu.

Zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa – ćwiczenia

Głównym kierunkiem fizjoterapii powinna być kinezyterapia, a więc ćwiczenia koncentrujące się na wzmacnianiu i rozciąganiu mięśni – w szczególności zginaczy bioder, mięśni przykręgosłupowych, piersiowych, a także brzucha, pośladków, grzbietu i karku. Zdrowie pozwala zachować regularne uprawianie sportu – fizjoterapeuci przy ZZSK rekomendują codzienne spacery, a także pływanie, aqua aerobic, narciarstwo biegowe i koszykówkę. Należy zrezygnować ze sportów urazowych, które niosą za sobą ryzyko kontuzji. Warto dodać ćwiczenia oddechowe (rozprężanie klatki piersiowej) i „przerwy ruchowe” w ciągu dnia, np. 2–3 min co godzinę.

Zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa – dieta

Mimo że brak jest dowodów na korelacje pomiędzy żywieniem a zesztywniającym zapaleniem stawów kręgosłupa, prawidłowo zbilansowana dieta może mieć wpływ na zdrowie organizmu i ogólne samopoczucie pacjenta. Zaleca się żywienie dostosowane do potrzeb energetycznych, dzięki któremu chory dostarczy organizmowi ilość kalorii odpowiadającą dziennemu zapotrzebowaniu. Warto uwzględnić w codziennym jadłospisie kwasy tłuszczowe omega-3 oraz omega-6, które wykazują działanie przeciwzapalne, dużo warzyw, w tym rośliny strączkowe oraz produkty pełnoziarniste, które są źródłem cennych witamin i błonnika pokarmowego. Utrzymywanie prawidłowej masy ciała odciąża kręgosłup i biodra. Wapń i witamina D wspierają kości; przy dolegliwościach jelitowych warto skonsultować jadłospis z dietetykiem.

Monitorowanie leczenia i powrót do aktywności

Regularne wizyty u reumatologa pomagają ocenić aktywność choroby, tolerancję leków i skuteczność rehabilitacji; w praktyce ustala się wspólne cele (mniejszy ból i sztywność, lepsza ruchomość, aktywność bez zaostrzeń) i modyfikuje leczenie, jeśli rezultaty nie są zadowalające. Do aktywności wraca się stopniowo — najpierw krótsze sesje ruchu, potem dłuższe; w pracy biurowej sprawdza się regulacja krzesła i monitora, przerwy na rozruszanie oraz proste ćwiczenia oddechowe przy biurku, a w pracach fizycznych warto omówić z fizjoterapeutą zasady bezpiecznego podnoszenia i ewentualne ograniczenia.

FAQ: Zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa (ZZSK)